poezja proza esej rozmowy recenzje felietony
 
filozofia
teoria literatury
socjologia
psychologia
antropologia
poczta literacka
sztuka
muzyka
teatr
film
wydarzenia
okno na świat
polska z zewnatrz
ksiazki_nadeslane
JANUSZ KRZYWICKI
Komentarz
Dekada Literacka 2011, nr 3 (246)

Krótkie teksty narracyjne są – jak sądzę – najbardziej popularną formą wypowiedzi pisarzy afrykańskich tworzących w językach europejskich. Występują niezwykle licznie w całym, mniej więcej stuletnim okresie rozwoju europejskojęzycznej literatury Afryki Subsaharyjskiej.

Przyczyny popularności tej formy wypowiedzi są różne i zmieniają się w zależności od okresu, miejsca, środowiska. Można ich szukać między innymi w braku długich form narracyjnych odpowiadających powieści w tradycji kultur afrykańskich; poetyka i rola społeczna występujących w niej eposów czy mitów była zbyt specyficzna, by można ją było przenieść na opisywanie zjawisk rzeczywistości kolonialnej i pokolonialnej. Natomiast krótkie opowieści różnego typu były bardzo rozpowszechnione. Względną łatwość odbioru krótkich tekstów można przypisywać – przynajmniej we wczesnym okresie rozwoju literatur europejskojęzycznych – brakowi tradycji czytelniczych. Pewną rolę odgrywało to, że krótkie teksty mogły być umieszczane w czasopismach lub wydawane w formie broszurek bardzo niskim kosztem w samej Afryce, podczas gdy powieści pisarzy afrykańskich przez długi czas były publikowane głównie w metropoliach, gdzie wydawnictwa narzucały własne, nie zawsze odpowiadające Afrykanom kryteria selekcji. Dla bardzo licznych pisarzy właśnie opowiadania były pierwszymi tekstami, w których próbowali swoich sił. Wielu na tym poprzestało, inni zyskali sobie później międzynarodowe uznanie, tworząc także powieści czy dramaty.

Repertuar krótkich form narracyjnych jest więc w Afryce Subsaharyjskiej szczególnie obfity. Trudno wymienić wszystkie kształty, jakie te niewielkie tekściki przyjmują.

Bardzo wiele jest wśród nich adaptacji opowieści ludowych, których szczególne imaginarium przyciągało uwagę Europejczyków już od XIX wieku i które sami Afrykanie bardzo wcześnie – na obszarze francuskojęzycznym już od 1930 roku – zaczęli publikować w tomach, które przeszły do historii. W późniejszym okresie pisarze tacy jak Birago Diop czy Bernard Binlin Dadié doprowadzili te literackie adaptacje przekazów ustnych do perfekcji. Kolejne zbiorki tego typu dość licznie ukazują się do tej pory.

W opowiadaniach autorskich natomiast znajduje wyraz niemal cała historia tworzenia się nowych elit, ich rozterki, ich aspiracje, ich walka najpierw z rzeczywistością kolonialną, potem z korupcją i degeneracją władzy w niepodległych już krajach. Teksty te obrazowały życie codzienne i jego małe dramaty, zarysowywały konflikty, wyśmiewały jedyne partie w nowopowstałych krajach. W Afryce Południowej kolejne generacje młodych pisarzy nie tylko włączały się w walkę z apartheidem, ale także – a może przede wszystkim – odwoływały się do subkultur robotniczych dzielnic, mówiły ich własnym językiem o panującej w nich nędzy i przemocy.

Opublikowane dotychczas w Polsce cztery antologie afrykańskich opowiadań, pisanych w językach europejskich, były głównie nastawione na przybliżenie czytelnikom właśnie tych tendencji. Zbiorek zatytułowany Na południe od Sahary (PIW, Warszawa 1967) miał dawać możliwie szeroki przegląd opowiadań reprezentujących bardzo różne nurty tematyczne. Antologia 16 opowiadań afrykańskich (Iskry, Warszawa 1978), bardziej skromna w zamierzeniu, kontynuowała ten przegląd, uzupełniając go przede wszystkim o utwory nieco późniejszych lub później docenionych pisarzy. Kolejne dwa tomy wypuszczone na rynek przez wydawnictwo Iskry, 19 współczesnych opowiadań nigeryjskich (Warszawa 1980) i 24 współczesne opowiadania południowoafrykańskie (Warszawa 1984), miały nieco inny charakter, skupiały się bowiem na literaturze poszczególnych krajów, tych państw, w których rozwój literatury był najbardziej żywiołowy i gdzie aktywnie działały czasopisma publikujące teksty literackie (m.in. „The Horn” i „Black Orpheus” w Nigerii, „The Drum” i „Staffrider” w RPA).

W zestawieniu z tymi coraz trudniej dostępnymi tomami opowiadań prezentowana w niniejszym numerze „Dekady Literackiej” antologia uderza oryginalnością. Nie podejmuje wyzwania, jakim byłoby stworzenie pełnego przekroju repertuaru krótkich utworów prozatorskich tworzonych w Afryce w języku portugalskim, lecz dokonuje bardzo wyraźnie subiektywnej selekcji tekstów pisarzy wyróżniających się szczególną wrażliwością. Nie głód, tragedie, brud i ubóstwo, nie obyczajowość miejska czy wiejska, nie problemy społeczne i kulturowe znajdują się tu w centrum zainteresowania, lecz świat wyobraźni, subtelny rysunek, skłonność do niemal surrealistycznej poetyki w przedstawianiu świata, nierzadko ocierającej się o absurd.

Dobór pisarzy jest bardzo ograniczony. Zdecydowanie dominuje wśród nich José Eduardo Agualusa (16 tekstów). Pepetela jest obecny dzięki trzem opowiadaniom. Dodatkowo publikujemy po jednym tekście Ondjakiego i Mii Couto.

Jak wspomniałem, autorzy antologii nie zamierzali w żadnym razie dawać miarodajnego przekroju luzofońskiej twórczości nowelistycznej. Taki dobór tekstów ma natomiast szansę ukazać polskiemu czytelnikowi stosunkowo słabo znane mu oblicze literatury afrykańskiej. Burzy wiele stereotypów związanych z Afryką, uświadamia, że literatura ta nie jest jedynie prowincjonalnym odpryskiem literatury francuskiej, brytyjskiej czy portugalskiej, nie tylko ze względu na tematykę i nawiązania do tradycji rodzimych, ale także ze względu na więzi, jakie w coraz większym stopniu łączą pisarzy afrykańskich z literaturą światową, a nie tylko europejską (tu szczególnie uwypuklono dwoistą tożsamością Agualusy). Jest to tendencja bardzo wyraźna, występująca w literaturze afrykańskiej od co najmniej 30 lat, lecz bardzo trudna do zaprezentowania w tłumaczeniach ze względu na to, że odejściu od konwencji literackich często towarzyszy poszukiwanie własnego języka, nieprzezroczystego, kłopotliwego, nierzadko nieprzekładalnego.

Janusz Krzywicki




 

 

FOKK PZU

 

dekada literacka
prenumerata
sprzedaz_wysylkowa
numery_archiwalne
napisz do nas