poezja proza esej rozmowy recenzje felietony
 
filozofia
teoria literatury
socjologia
psychologia
antropologia
poczta literacka
sztuka
muzyka
teatr
film
wydarzenia
okno na świat
polska z zewnatrz
ksiazki_nadeslane
RENATA DÍAZ-SZMIDT
Wprowadzenie
Dekada Literacka 2011, nr 3 (246)

Jeden z najbardziej dziś znanych i cenionych myślicieli afrykańskich, Malijczyk Amadou Hampâté-Bâ (1900-1991), wiele miejsca w swoich rozważaniach poświęcił magii żywego słowa, zdolnego odmienić człowieka i świat. „Wszystko przemawia. Wszystko jest słowem” (1) – napisał. Niezwykły czar i moc przemieniania rzeczywistości posiada zarówno słowo wypowiadane, jak i utrwalone w piśmie: w poezji, w powieściach i w opowiadaniach. Te ostatnie są bez wątpienia najpopularniejszą formą wypowiedzi literackiej w Afryce. Tradycyjnie przekazywano je przy ognisku, ożywiając w ten sposób mądrość przodków i pradawne mity. Dzisiaj twórcy opowiadań, choć nierzadko czerpią z ustnych przekazów, wyrażają raczej indywidualną osobowość i przedstawiają albo aktualną sytuację społeczną, polityczną i narodową kraju, w którym żyją, albo własny świat intymnych przeżyć i osobistych doświadczeń.

Oprócz ukazywania czytelnikowi ukrytej w słowach magii i dostarczania mu Barthes’owskiej „przyjemności tekstu”, literatura tworzona w dalekich krajach daje nam możliwość poznania Innego, jego światopoglądu, mentalności, czasami wierzeń, marzeń, snów, trosk i niepokojów, ale także radości i codziennych doświadczeń coraz bardziej skomplikowanej współczesności.

Polski czytelnik nie miał dotąd zbyt wielu okazji, aby poprzez literaturę poznać kraje Afryki portugalskojęzycznej: Angolę, Mozambik, Gwineę Bissau, Wyspy Zielonego Przylądka oraz Wyspy Świętego Tomasza i Książęcą (2). Literatury PALOP-ów nie są jednak w Polsce zupełnie nieznane. „Literatura na Świecie” może pochwalić się numerem monograficznym poświęconym twórczości literackiej tych krajów, niezbyt szczęśliwie zatytułowanym Luzoafrykanie: Postkolonializm (3) (2008, nr 1-2), ale zawierającym bardzo dobre tłumaczenia autorów z Angoli (Any Pauli Tavares, Ondjakiego), z Mozambiku (Ruia Knopfliego) i z Wyspy Świętego Tomasza (Conceiçăo Limy), dokonane przez Michała Lipszyca. Literatury Gwinei Bissau, Wysp Zielonego Przylądka oraz Wysp Świętego Tomasza i Książęcej nie doczekały się jeszcze polskich przekładów, inaczej niż w przypadku Angoli i Mozambiku, bez wątpienia najciekawszych spośród literatur PALOP-ów i najprężniej rozwijających się dzisiaj dzięki oryginalnym i nowatorskim twórcom. To właśnie tłumaczenia ich opowiadań znajdują się w prezentowanej antologii Kalejdoskopisanie, przygotowanej przez studentów i absolwentów Zakładu Portugalistyki i Przekładoznawstwa UJ, entuzjastów literatur afrykańskich.

Z literaturą Angoli polscy miłośnicy prozy i poezji afrykańskiej mogli zapoznać się już wcześniej, czytając znakomitą powieść Pepeteli, jednego z najważniejszych postkolonialnych pisarzy angolskich, zatytułowaną Tajny agent Jaime Bunda (Jaime Bunda, agente secreto) w świetnym tłumaczeniu Zofii Stanisławskiej (2010, Claroscuro). W 1978 roku ukazał się również wybór poezji pierwszego prezydenta niepodległej Angoli Agostinho Neto Palmy nadziei (Sagrada esperança) w przekładzie Ireneusza Kani. W „Okolicach” znalazło się tłumaczenie innego utworu Agostinho Neto Kau kalunga autorstwa Janiny Koziorowskiej (1990). Wiersze angolskich poetów opublikowane zostały także w Antologii poezji afrykańskiej z 1974 roku pod redakcją Wandy Leopold i Zbigniewa Stolarka. Brak przekładów utworów wybitnego literata Luandino Vieiry rekompensuje wywiad przeprowadzony z nim przez Romana Samsela, zatytułowany Mówimy za tych, co milczą i opublikowany w „Plusie” (1989, nr 24). W antologii opowiadań afrykańskich Na południe od Sahary (1967) znalazło się tłumaczenie opowiadania Oscara Ribasa Zaraza (A Praga) autorstwa Cecylii Lewandowskiej.

Z kolei literatura Mozambiku w Polsce prezentowana była dzięki przekładom dwóch powieści Mii Couto: Ostatniego lotu flaminga (O Último voo do flamingo,2000, wydana w 2005 roku przez PIW) oraz Tarasu z uroczynem (A Varanda do frangipani, 1996, wydana w 2009 roku w Świecie Książki), dokonanym przez Elżbietę Milewską. Ostatnio ukazała się też Lunatyczna kraina (Terra sonâmbula, 1992) – w 2010 roku wydało ją krakowskie wydawnictwo Karakter. Oprócz wyżej wymienionych pozycji dysponujemy w Polsce kilkoma tłumaczeniami opowiadań Couto, opublikowanymi w ¿?, wydziałowym piśmie studentów Instytutu Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich Uniwersytetu Warszawskiego, którzy w 2008 roku wydali także interesujący zbiór opowiadań Mozambijczyka pod tytułem Naszyjnik z opowiadań z błyskotliwą przedmową Eugeniusza Rzewuskiego. Wcześniej Rzewuski w „Okolicach” (1990, nr 10-11) opublikował przekład wiersza Szigubo (Xigubo) José Craverinhii, uważanego za „ojca poezji mozambickiej”. Z nieco wcześniejszych tłumaczeń wspomnieć należy także dwa opowiadania innego mozambickiego pisarza Bernardo Honwany. Pierwsze z nich pod tytułem Tata, wąż i ja (Papa, cobra e eu) w przekładzie Anny Wróblewskiej zamieszczone zostało w zbiorze 16 opowiadań afrykańskich (1978), drugie zaś: Zabiliśmy parszywego psa (Nós matámos o căo tinhoso), w przekładzie Janiny Klawe, ukazało się w pierwszym numerze „Literatury na Świecie” z 1983 roku.

Literaturami afrykańskimi języka portugalskiego zajmuje się grono wybitnych specjalistów na uczelniach w Afryce, Brazylii oraz w Europie. Literatura Angoli stanowi obszar badań uznanych badaczy, takich jak m.in. Francisco Soares (4), José Carlos Venâncio (5) i Laura Cavalcante Padilha (6). Literaturą Mozambiku zajmują się Ana Mafalda Leite (7), Francisco Noa (8), Fátima Mendonça (9), Patrick Chabal (10), Hilary Owen (11) i Russel Hamilton (12). Mało zbadana jeszcze literatura Gwinei Bissau wzbudziła zainteresowanie Moemy Parente Augel (13) oraz Inocęncii Maty (14). Ta ostatnia badaczka, autorka publikacji dotyczących literatur PALOP-ów, specjalizuje się w literaturze Wysp Świętego Tomasza i Książęcej oraz Wysp Zielonego Przylądka. Literatura tych krajów jest także przedmiotem badań José Luísa Hopffera Almady (15) i Manuela Ferreiry (16).

W Polsce prowadzone są badania nad twórczością literacką PALOP-ów, czego wyraz stanowią prace habilitacyjne i doktorskie poświęcone Wyspie Świętego Tomasza i Mozambikowi (17), a także prace magisterskie i licencjackie. Na Uniwersytecie Warszawskim i na Uniwersytecie Jagiellońskim prowadzone są zajęcia z historii literatur Wysp Zielonego Przylądka, Wysp Świętego Tomasza i Książęcej, Gwinei Bissau, Angoli i Mozambiku.

Dawne kolonie portugalskie, a od 1975 roku niepodległe kraje, przeszły kolejno fazy: Natywizmu (18), Negryzmu (19), Negritude (20) oraz kontra-literatur Bernardo Mouralisa (1982), i wykształciły własne, oryginalne i odrębne systemy kultury oraz literatury. Zaznaczyć jednak należy, że proces kształtowania się tych zmian w krajach grupy PALOP nie rozpoczął się dopiero z nastaniem niepodległości. Decydującą datą nie było też przybycie Portugalczyków (21) na Czarny Ląd (z wyjątkiem niezamieszkanych przed kolonizacją Wysp Zielonego Przylądka oraz Świętego Tomasza i Książęcej), ani nawet wprowadzenie druku (22). Dużo wcześniej istniała bowiem na tych ziemiach tzw. literatura ustna (oratura), która od dawien dawna jest nośnikiem tradycji i imaginarium mieszkańców Afryki. Historie opowiadane po zapadnięciu zmroku przy ognisku ukształtowały mentalność i sposób postrzegania świata przez dzisiejszych Afrykanów (23). W 1992 roku Lilyan Kesteloot wskazała, że literatury ustne są w Afryce nie tylko najstarsze, ale i najbardziej kompletne. Poruszając najważniejsze dla człowieka zagadnienia, kultywują wszystkie gatunki: kosmogoniczne mity, opowieści rytualne i przygodowe, poezję epicką, żałobną, wojenną itd. Powstające teksty wciąż mają trudny do przecenienia, realny wpływ na życie społeczności i jednostek. Literatura ustna z pokolenia na pokolenie przekazuje wierzenia religijne i mity, zwyczaje i normy moralne, historię i ludową mądrość. Trzeba jednak zauważyć, że o ile opowieści griotów były i są snute w rodzimych językach afrykańskich, o tyle pisana literatura narodziła się w krajach grupy PALOP w języku portugalskim. Najstarszym wydanym tekstem był opublikowany w 1849 roku w Angoli zbiór poezji Spontaniczności mojej duszy (Espontaneidades da minha alma) autorstwa José da Silva Maia Ferreira (24). Prawdą jest, że literatury afrykańskie pisane w języku portugalskim są na Czarnym Kontynencie najstarsze, ale dla świata zostały odkryte najpóźniej, bo jako ostatnie spośród pisanych w językach europejskich.

Periodyzacja literatur PALOP-ów nastręcza badaczom nie lada problemów w ustaleniu kluczowych dat ich rozwoju. Za punkt wyjścia przyjmuje się często wydarzenia historyczno-polityczne, ujęte przez Armelle Enders (1997) w następujące cezury czasowe: epoka kolonialna (od przybycia Europejczyków do lat 1880-1890); epoka kolonizacji (od Konferencji w Berlinie do 1974 roku); epoka suwerenności (od 1975 roku) (25). Wybitni znawcy literatur PALOP-ów: Manuel Ferreira, Alfredo Margarido, Pires Laranjeira i Francisco Salinas Portugal, uważają jednak, że o ile wydarzenia historyczne wpływają niewątpliwie na rozwój literatur, o tyle jednak nie one decydują o pojawianiu się w nich nowych prądów i kierunków. Dlatego uczeni ci proponują różne periodyzacje, biorąc pod uwagę nie tylko kryteria polityczne, ale przede wszystkim kulturalne i literackie.

Najczęściej przyjmowana jest periodyzacja zaproponowana przez Alfredo Margarido (1985), oparta na kryteriach (socjo)politycznych. Pierwszy okres datuje się od zniesienia niewolnictwa (1878) do proklamowania Republiki Portugalskiej (1910); rok 1878 oznaczał, przynajmniej z prawnego punktu widzenia, przyznanie praw wszystkim urodzonym w koloniach i teoretyczne dopuszczenie ich do systemu edukacji, dzięki któremu mogliby nauczyć się czytać i pisać. Drugi, od proklamowania Republiki do wydania Aktu Kolonialnego (1933), w którym znacząco zaostrzyła się polityka kolonialna uzgodniona na konferencji w Berlinie (1884). Kolejny, obejmujący wydarzenia od Aktu Kolonialnego (1933) do wybuchu walk o wyzwolenie narodowe (1961), kiedy to przez trzy dekady eksploatacja kolonii, a w szczególności Angoli, była ekonomicznym priorytetem w działaniach Nowego Państwa (Estado Novo). Coraz bardziej represyjna salazarowska polityka doprowadziła do narastania oporu wśród intelektualistów afrykańskich. Dziennikarze i literaci próbowali tworzyć autonomiczną przestrzeń kultury. To dlatego w tym okresie powstają nowatorskie czasopisma oraz utwory oceniane dziś jako kamienie węgielne nowych literatur: pismo „Claridade” na Wyspach Zielonego Przylądka (1936), „Mensagem” w Angoli (1951), efemeryczne, ale ideologicznie istotne „Msaho” w Mozambiku (1952) czy zbiór poezji Ilha de Nome Santo José Tenreiro na Wyspie Świętego Tomasza (1943) i „Mantenhas para quem luta!” w Gwinei Bissau (1977). Intelektualiści afrykańscy spotykali się w Casa dos Estudantes do Império w Lizbonie, akademiku dla studentów z krajów imperium założonym w 1944 roku przez Portugalczyków, których zamiarem było wykształcenie zasymilowanych, skolonizowanych elit. Po powrocie do kolonii miały one niejako „oddolnie” gwarantować trwałość systemu i strzec jego porządku. Kolonizatorzy nie przewidzieli jednak, że skutkiem spotkania młodych, wykształconych i pełnych wolnościowych ideałów
intelektualistów nie będzie dalsze zniewalanie umysłów ani założenie przez skolonizowanych Fanonowskiej „białej maski”, lecz, wręcz przeciwnie, wzrost świadomości opresji ze strony imperium i narodziny idei walki zbrojnej o upragnioną niepodległość. Końcową cezurą tego okresu był 4 lutego 1961 roku – dzień pierwszego w Angoli zrywu niepodległościowego, rozpoczętego atakiem na więzienie w Luandzie. Zbuntowana, uciśniona i zdeterminowana ludność, uzbrojona w kije i katany, ruszyła wyzwolić więźniów politycznych. Dało to początek walkom prowadzonym przez MPLA i UNITĘ w Angoli, w Mozambiku przede wszystkim przez FRELIMO, a potem także przez RENAMO, natomiast w Gwinei Bissau i na Wyspach Zielonego Przylądka przez PAIGC. Czwarty okres w periodyzacji Margarido datuje się od rozpoczęcia walk wyzwoleńczych – co
spowodowało narodziny literatury walki, ideologicznie zaangażowanej i rozliczającej działania kolonizatorów – do Rewolucji Goździków (1974). Okresu konsolidacji nowych narodowych systemów literackich, od 1974 roku po dzień dzisiejszy, Alfredo Margarido nie uwzględnia jeszcze w swojej klasyfikacji.

Manuel Ferreira (1986) zaproponował własny podział historii literatur PALOP-ów, opierając się nie na wydarzeniach polityczno-historycznych, ale na datach wydań pierwszych autonomicznych świadectw życia literackiego w dawnych koloniach. W ten sposób jako początki literatur narodowych określił: rok 1936 na Wyspach Zielonego Przylądka („Claridade”), 1943 na Wyspach Świętego Tomasza i Książęcej (Ilha de Nome Santo), 1951 w Angoli („Mensagem”), 1952 w Mozambiku („Msaho”) oraz rok 1977 w Gwinei Bissau („Mantenhas para quem luta!”). Obserwując rozwój literatur w różnych krajach afrykańskich, można zauważyć, że narodziny państwa i literatury są procesami paralelnymi. W przypadku PALOP-ów literatury narodowe „wyprzedziły” jednak polityczną państwowość, a nawet znacząco przyczyniły się do jej powstania.

Pires Laranjeira (1997) przedstawił jeszcze inną propozycję periodyzacji literatur afrykańskich języka portugalskiego, starając się uwzględnić kryteria polityczno-historyczne, ale przede wszystkim kulturalno-literackie. Zakładał podział na dwie główne epoki: kolonialną, od 1849 do 1975 roku, i postkolonialną, trwającą do dziś. Te dwie epoki podzielił zaś na siedem okresów: lata 1849 (wydanie poezji Ferreiry) – 1881 (rok poprzedzający wydanie pierwszej angolskiej noweli Nga Muturi Alfredo Troni oraz data pojawienia się w Angoli pierwszej gazety „Echo de Angola”) były okresem adopcji portugalskich wzorów literackich. Luzytańską spuściznę kulturalną traktowano jako literacki paradygmat i stanowiła ona de facto jedyny punkt odniesienia dla artystów w koloniach.

Lata 80. i 90. XIX wieku to czasy wpływu portugalskiego realizmu, zwłaszcza w Angoli i na Wyspach Zielonego Przylądka. Czarnoskóry bohater często pojawiał się jako centralna postać utworów, nawet jeśli ukazywany był w sposób stereotypowy, np. w twórczości Cordeiro da Matty w Angoli, Costy Alegre na Wyspie Świętego Tomasza i Camposa Oliveiry w Mozambiku. Poezja tego okresu klasyfikowana bywa jako negrorealizm i przywodzi na myśl negryzmy amerykańskie (Black Renaissance).

Epoka 1900-1941 to czas tzw. regionalizmu afrykańskiego. W pierwszej fazie przejawiał się on natywizmem, czyli wyraźnym zaznaczeniem odmiennej od metropolitalnej tożsamości „synów ziemi” (filhos da terra). Tendencje natywistyczne widoczne są w twórczości Pedro Cardoso na Wyspach Zielonego Przylądka, Ruia de Noronha w Mozambiku i Marcelo da Veiga na Wyspie Świętego Tomasza. W kolejnej fazie regionalizm zaczął pojawiać się pod postacią folkloryzmu i zamiłowania do niemal etnograficznego opisywania ziemi, zamieszkujących ją ludów i ich zwyczajów. Przedstawicielem tego nurtu w literaturze angolskiej był Óscar Ribas. Joăo Albasini i Caetano Campo w Mozambiku, a zwłaszcza José Lopes na Wyspach Zielonego Przylądka – rozpoczęli oni okres idealizacji rzeczywistości, ziemi i ludzi. Regionalizm ściśle lokalny przyczynił się zaś do narodzin ruchu Claridade na Wyspach Zielonego Przylądka, którego główny cel stanowiło zdefiniowanie istoty tożsamości mieszkańców Wysp na czterdzieści lat przed polityczną niepodległością.

W okresie 1941-1960, nazywanym kastycyzmem, poszukiwano dziedzictwa ludów afrykańskich, ich historii, łączącej ich więzi oraz twórczej siły zdolnej odmienić los Afrykanina. W pierwszej fazie kastycyzm przybrał formę realizmu socjalnego (1942-1950), następnie zaś przejął ideologię Negritude (1949-1959), wyrastającą z idei panafrykanizmu oraz myśli Senghora i Césaire’a, ale określaną w Afryce portugalskojęzycznej przez jej własne uwarunkowania. W twórczości podporządkowanej realizmowi socjalnemu i Negritude głównym tematem stał się uciśniony i zbuntowany Czarny Człowiek, świadomy zarówno swej wartości, jak i opresji kolonialnej. Najbardziej reprezentatywnymi pisarzami tego nurtu byli: Agostinho Neto i António Jacinto w Angoli, José Craveirinha i Noémia de Sousa w Mozambiku oraz Francisco José Tenreiro na Wyspach Świętego Tomasza i Książęcej.

Kolejna dekada 1961-1974 nosiła nazwę Okresu Oporu, ponieważ zdominowały ją zbrojne walki o niepodległość. Literatura tworzyła wtedy zręby narodowości jeszcze przed jej politycznym ukształtowaniem. Powstające utwory nosiły silne ideologiczne piętno. To właśnie wtedy zaczęli tworzyć tak znamienici pisarze jak Pepetela w Angoli oraz Sérgio Vieria i Jorge Rebelo w Mozambiku.

W 1975 roku rozpoczął się okres postkolonialny. Pierwsze dziesięć lat powstawania nowych literatur naznaczone było silnymi akcentami ideologicznego i estetycznego „stalinizimu”, w orbicie którego znalazły się po wywalczeniu niepodległości dawne kolonie portugalskie. W PALOP-ach toczyły się krwawe wojny domowe, które w oczywisty sposób nie służyły rozwojowi sztuki i literatury. Przezwyciężenie politycznych, ideologicznych i literackich traum kolonializmu i frustracji postkolonialnych walk bratobójczych stało się możliwe dopiero po 1985 roku. Od tego czasu można mówić o faktycznym postkolonializmie w literaturze, w ramach którego pojawiła się cała plejada nowych i oryginalnych twórców. Dlatego lata 80. XX wieku Pires Laranjeira nazywa okresem odnowienia literatur afrykańskich języka portugalskiego.

Rok 1975 wyznaczył więc przełom w historii PALOP-ów, nie wniósł jednak nic nowego do ich literatur. Zasadniczej przemianie zaczęła natomiast ulegać świadomość mieszkańców nowo powstałych krajów. Po pięciuset latach kolonizacji i dyskryminacji ludzie zamieszkujący niegdysiejsze terytoria zamorskie Portugalii dowiedzieli się, że są Angolczykami, Mozambijczykami, Gwinejczykami, i że mają swoje suwerenne państwa. Pojawił się problem z ustaleniem własnej tożsamości, która u zarania niepodległości była podwójna, luzo-afrykańska, rozchwiana i niezdefiniowana. Na nowo więc należało określić poczucie angolskości, mozambickości, gwinejskości, ale już nie „w opozycji do”, a raczej czerpiąc z hybrydyczności, „metysażu” kulturowego i transkulturowości.

W Mozambiku nową erę rozpoczął w 1983 roku Mia Couto, debiutując jako poeta zbiorem Korzenie rosy (Raiz de orvalho), w którym zerwał z literaturą polityczną i ideologicznie zaangażowaną. W 1984 roku grupa młodych pisarzy stworzyła pismo „Pług” („Charua”), na łamach którego postanowiła wypracować nowy model mozambickości i wyrazić ją w literaturze. Zaczęto wprowadzać nowe tematy, a także przekształcać język portugalski tak, aby był w stanie wyrazić rzeczywistość afrykańską. W Angoli ten sam cel postawił sobie jeszcze przed uzyskaniem przez państwo niepodległości Luandino Vieira, autor wielu zbiorów opowiadań i kilku znakomitych powieści. W 1989 roku zadebiutował José Eduardo Agualusa, który opublikował już kilkanaście utworów literackich, wyróżniających się doskonałym stylem, oryginalnością i wagą poruszanych tematów. Bezkompromisowa, odważna i piękna proza Agualusy zachwyca czytelników na całym świecie. Jego utwory przetłumaczono też na angielski, francuski, niemiecki i włoski. Prezentowane w niniejszym zbiorze opowiadania są pierwszymi przekładami Agualusy na język polski.

Proces kształtowania tożsamości afrykańskich trwa i nie może już być dzisiaj rozpatrywany jedynie na płaszczyźnie narodowej lub wspólnotowej, choć wciąż są one niezwykle istotne, ale raczej na płaszczyźnie indywidualnej. Autorzy afrykańscy dużo piszą o przeszłości, często odczuwają potrzebę rozliczenia się z jej demonami, reinterpretują historię w świetle wydarzeń współczesnych, ale także coraz częściej tworzą własne, indywidualne światy literackie. Zmęczeni ideologią, wojnami i oczekiwaniami, jakim w trudnych historycznych chwilach sprostać muszą intelektualiści, wyruszają w niczym nieskrępowany rejs po oceanach wyobraźni. Podejmują wędrówkę przez meandry własnego „ja”, mając nareszcie czas dla samych siebie, a nie tylko dla „wielkich spraw narodowych”. Nie oznacza to jednak, że wpadają w pułapkę hedonistycznego egoizmu lub że nie dostrzegają dylematów współczesności. Większość PALOP-ów boryka się z problemami politycznymi i ekonomicznymi, a priorytetem skorumpowanych klas rządzących nie jest bynajmniej poprawa losu najuboższych. Pisarze dostrzegają absurdy wyborczych sloganów, a także mniej odświętne absurdy codzienności. Często buntują się i bardziej lub mniej wyraźnie (w zależności od lęku przed cenzurą) artykułują swoje opinie. Czynią to nieraz w sposób zawoalowany, alegoryczny i metaforyczny, zdając się bawić językiem. Rzadko jednak chodzi tylko o postmodernistyczne igraszki z czytelnikiem. Za oryginalną formą zawsze kryją się istotna treść i przesłanie. Do dzisiaj w Afryce rzadko uprawia się „sztukę dla sztuki”.

Prawie czterdzieści lat, które minęło od narodzin literatur narodowych w krajach grupy PALOP-ów, i fakt, że są one tworzone w skomplikowanej, postkolonialnej rzeczywistości, pozwalają na analizę problemów, zwłaszcza tożsamościowych. W jakim kierunku podążają te wciąż jeszcze młode literatury, których bujnego i fascynującego rozkwitu mamy szczęście być dzisiaj świadkami? Wierzymy, że antologia Kalejdoskopisanie pozwoli czytelnikom odnaleźć odpowiedź na to pytanie.

Renata Díaz-Szmidt

PRZYPISY:

(1) Amadou Hampâté Bâ, Jésus vu par un musulman, Nouvelles Éditions Ivoiriennes, 1993, s. 16.

(2) Kraje te określane są mianem PALOP-ów (Países Africanos de Língua Oficial Portuguesa).

(3) Termin „Luzoafrykanie” może kojarzyć się z luzytańskim, a więc portugalskim pochodzeniem Afrykanów lub ze wspólnym dziedzictwem kulturowym. Afrykanie niechętnie używają więc tego określenia, często natomiast jest ono stosowane przez Amerykanów i Europejczyków.

(4) Franciso Soares, wykładowca literatur afrykańskich na Uniwersytecie w Bengueli, jest współautorem książki Angola – Viriato da Cruz – o homem e o mito (Editora Chá de Caxinde, Luanda 2008), autorem wielu artykułów poświęconych literaturze angolskiej oraz książki Notícia da literatura angolana (Imprensa Nacional-Casa da Moeda, Lizbona 2001).

(5) José Carlos Venâncio, Angolczyk analizujący literaturę z perspektywy socjologicznej, jest autorem Literatura versus sociedade: uma visăo antropológica do destino angolano (Vega, Lizbona 1992) oraz Literatura e poder na África Lusófona (Instituto de Cultura e Língua Portuguesa, Lizbona 1992), a także Para uma perspectiva etnológica da literatura angolana (Fond. Calouste Gulbenkian/Centre Culturel Portuguais, Paryż 1985).

(6) Laura Cavalcante Padilha, badaczka brazylijska, jest współautorką Lendo Angola (Afrontamento, Porto 2008) oraz A Mulher em África – vozes de uma margem sempre presente (Ediçőes Colibri, Lizbona 2007). Napisała: Entre voz e letra: o lugar da ancestralidade na ficçăo angolana do século XX (EdUFF/Pallas, Nitterói/Rio de Janeiro 2007) oraz Entre voz & letra – a ancestralidade na literatura angolana (Novo Imbondeiro, Lizbona 2005), a także Novos pactos, outras ficçőes (EDIPUCRS, Porto Alegre 2002).

(7) Ana Mafalde Leite to mozambicka poetka i wykładowczyni literatur afrykańskich na Universidade de Lisboa. Napisała A Poética de José Craveirinha (Vega, Lizbona 1990), Modalizaçăo épica nas literaturas africanas (Vega, Lizbona 1996), Oralidades & escritas nas literaturas africanas (Colibri, Lizbona 1998) oraz Literaturas africanas e formulaçőes pós-coloniais (Colibri, Lizbona 2003).

(8) Francisco Noa, wybitny mozambicki znawca literatury, jest autorem Literatura moçambicana
– memória e conflito (Universidade Eduardo Mondlane, Maputo 1997) oraz A Escrita infinita (Livraria Universitária, Maputo 1998), a także Império, mito e miopia – Moçambique como invençăo literária (Caminho, Lizbona 2003).

(9) Fátima Mendonça jest wykładowczynią literatur afrykańskich na Universidade de Eduardo Mondlane w Maputo. Napisala Literatura moçambicana: a história e as escritas (Universidade de Eduardo Mondlane, Maputo 1998).

(10) Patrick Chabal, wybitny angielski znawca literatury mozambickiej, jest autorem Vozes moçambicanas: literaturas e nacionalidade (Vega, Lizbona 1994) oraz The Post-Colonial Literature of Lusophone Africa (Hurst & Company, Londyn 1998).

(11) Hilary Owen napisała wiele artykułów poświęconych analizie postkolonialnej literatury mozambickiej, a także książkę Mother Africa Father Marx: Women’s Writing of Mozambique 1948-2002 (Bucknell University Press, Nowy Jork 2007).

(12) Russel Hamilton – autor Literatura africana, literatura necessária, t. 2. Moçambique (Ediçőes 70, Lizbona 1998).

(13) Moema Parente Augel jest brazylijską badaczką, autorką kilkudziesięciu artykułów poświęconych pisarzom gwinejskim oraz pionierskiego opracowania literatury gwinejskiej O Desafio do escombro: naçăo, identidades e pós-colonialismo na literatura da Guiné-Bissau (Garmond, Rio de Janeiro 2007).

(14) Inocęncia Mata, badaczka z Wyspy Świętego Tomasza, wykładowczyni literatur afrykańskich na Universidade de Lisboa, jest autorką wielu publikacji poświęconych literaturze swojej wyspy, a także kilkudziesięciu artykułów dotyczących literatur innych krajów grupy PALOP. Napisała Pelos trilhos da literatura portuguesa (Cadernos do Povo, Pontevedra/Braga 1992), Emergęncia e existęncia de uma literatura: o caso santomense (ALAC, Linda-a-Velha 1993) oraz wraz z Laurą Cavalcante Padilha A mulher em África: vozes de uma margem sempre presente (Colibri, Lizbona 2007).

(15) José Luís Hopffer Almada opracował obszerną antologię poezji Wysp Zielonego Przylądka Mirabilis – de veias ao sol: antologia dos novíssimos poetas cabo-verdianos (Caminho, Lizbona 1991).

(16) Manuel Ferreira jest autorem wielu publikacji poświęconych literaturom PALOP-ów: No reino do Caliban (Seara Nova, Lizbona 1975), Literatura africana de expressăo portuguesa (ICALP, Lizbona 1987), Literaturas africanas de expressăo portuguesa (Ática, Săo Paulo 1987), Literaturas africanas de língua portuguesa (Gulbenkian, Lizbona 1987), O discurso no percurso africano (Plátano, Lizbona 1989), wraz z Geraldem Moserem opracował Bibliografia das literaturas africanas de expressăo portuguesa (INCM, Lizbona 1983).

(17) Anna Kalewska jest autorką rozprawy habilitacyjnej Baltasar Dias e as metamorfoses do discurso dramatúrgico em Portugal e nas Ilhas de Sâo Tomé e Príncipe: ensaio histórico-literário e antropológico (WUW, Warszwa 2005), w której opisuje zjawiska performatywne w teatrze Portugalii i na Wyspie Świętego Tomasza. Renata Díaz-Szmidt opublikowała opartą na rozprawie doktorskiej książkę Muthiana orera onroa vayi?: przemiany tożsamości kobiecej w twórczości mozambickiej pisarki Pauliny Chiziane (Instytut Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich/Muzeum Polskiego Ruchu Ludowego, Warszawa 2010).

(18) Natywizmem określa się dążenie do zachowania tożsamości kulturowej zagrożonej przez kolonializm. Ludzie zadomowieni już w kolonii postrzegają ją jako „ojczyznę serca”, podkreślają swoje do niej przywiązanie i opiewają uroki afrykańskiego pejzażu.

(19) Negryzmem w literaturze określa się fazę pośrednią między natywizmem a Negritude. W utworach literackich pojawia się Afrykanin i zaznacza swoją kulturową odrębność. Negryzmy afrykańskie były powiązane ideowo z ruchem Black Renaissance, znanym także jako Harlem Renaissance – ideologicznym ruchem amerykańskich Afrykanów dążących do zaznaczenia w dominującej kulturze swojej odmienności. W jego ramach działali tacy artyści jak Paul Robeson (1898-1976), Langston Hughes (1902-1967) i Nicolás Guillén (1902-1989).

(20) Negritude (fr. Négritude) to zapoczątkowany przez Léopolda Senghora z Senegalu, Aimé Césaire’a z Martyniki i Leona Dumasa z Gujany Francuskiej ruch ideologiczny i literacki sprzeciwiający się kolonializmowi i starający się dowartościować Czarnego Człowieka. Termin oznacza dosłownie „murzyńskość” i po raz pierwszy użyty został w 1935 roku przez Aimé Césaire’a w wydawanym przez niego w Paryżu piśmie „Czarny Student” (L’Étudiant noir), a następnie w 1939 roku w poemacie Notatki z powrotu do rodzinnego kraju (Cahiers d’un retour au pays natal). Cel ruchu stanowiła afirmacja i dowartościowanie historii, kultury oraz cywilizacji stworzonej przez Afrykanów, a niszczonej i lekceważonej przez europejskich kolonizatorów. Formułując tezę o zasadniczej odmienności kultury europejskiej i negroafrykańskiej, Senghor przypisywał tej ostatniej niedostępne dla białych cechy i wartości: poczucie wspólnoty, kolektywizm, umiejętność obrazowego postrzegania świata, dar rymotwórstwa, uczuciowość i spontaniczność. Wykazywał ich wyższość nad wartościami europejskimi, zakorzenionymi w oświeceniowym racjonalizmie. Ruch Negritude starał się wzbudzić wśród Murzynów poczucie dumy, że są Czarnymi Afrykanami.

(21) Do niezamieszkanych Wysp Zielonego Przylądka dopłynął w 1444 roku giermek Infanta Jana Dinis Dias. Dwa lata później Portugalczycy dotarli do wybrzeża Gwinei, będącej wtedy wasalem Mali. W 1470 roku portugalscy żeglarze Joăo de Santarém i Pedro Escobar odkryli niezamieszkały archipelag Wysp Świętego Tomasza i Książęcej. W 1482 roku Diogo Căo dotarł do Królestwa Kongo u ujścia rzeki Zaire, położonego na terenie dzisiejszej północnej Angoli. W 1498 roku, w czasie wyprawy do Indii, flota Vasco da Gamy dotarła do wybrzeży Mozambiku.

(22) Wyspy Zielonego Przylądka w 1842, Angola w 1845, Mozambik w 1854, Wyspy Świętego Tomasza i Książęca w 1857, Gwinea Bissau w 1879 roku.

(23) Obszernie na temat literatury ustnej zob. w: Janusz Krzywicki, Wprowadzenie do imaginarium literatury afrykańskiej (Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2002; część I – W kręgu tradycji, s. 20-40), a także Ruth Finnegan, Oral literature in Africa (Oxford University Press, Oxford 1970); Russell Kaschula, African Oral Literature: Functions in Contemporary Contexts (b.w., Claremont 2001); Isidore Okpewho, African Oral Literature: Backgrounds, Character and Continuity (Indianapolis University Press, Bloomington–Indianapolis 1992); Bogumił Witalis Andrzejewski, Problemy literatury ustnej w Afryce, „Przegląd Orientalistyczny” 1 (105), s. 19-32; Veronika Görög, La littérature orale africaine: bibliographie analytique (b.w., Paryż 1981) oraz Stanisław Piłaszewicz i Eugeniusz Rzewuski, Wstęp do afrykanistyki (Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004, s. 180-185).

(24) Poezje Ferreiry są pierwszym wydanym w portugalskojęzycznej Afryce tekstem, ale nie jest to pierwszy napisany utwór. Palma pierwszeństwa należy do Antónii Gertrudes Pusich, poetki z Wysp Zielonego Przylądka, autorki Elegia á memória das infelizes vitimas assassinadas por Francisco de Mattos Lobo, na noute de 25 de Junho de 1844, opublikowanej w tym samym roku w Lizbonie.

(25) Por. Francisco Salinas Portugal, Rosto negro: o contexto das literaturas africanas (Laiovento, Santiago de Compostela 1994).




 

 
andrzdobrowolski@gmail.com     2012-09-25 19:14:15
świetny tekst, o literaturach afrykańskich języka portugalskiego wiemy w Polsce bardzo niewiele. tekst Diaz-Szmidt przybliża te literatury, umieszczając je w kontekście historyczno-polityczno-kulturow
 
andrzdobrowolski@gmail.com     2012-09-25 19:14:15
świetny tekst, o literaturach afrykańskich języka portugalskiego wiemy w Polsce bardzo niewiele. tekst Diaz-Szmidt przybliża te literatury, umieszczając je w kontekście historyczno-polityczno-kulturow

 

FOKK PZU

 

dekada literacka
prenumerata
sprzedaz_wysylkowa
numery_archiwalne
napisz do nas