poezja proza esej rozmowy recenzje felietony
 
filozofia
teoria literatury
socjologia
psychologia
antropologia
poczta literacka
sztuka
muzyka
teatr
film
wydarzenia
okno na świat
polska z zewnatrz
ksiazki_nadeslane
ANDRZEJ ZAWADZKI
Podwójny gest. Brzozowski Wyki
Dekada Literacka 2007, nr 5-6 (225-226)

Pisarstwo Stanisława Brzozowskiego jest jednym z głównych, najtrwalszych i najczęściej podejmowanych tematów naukowej twórczości Marty Wyki, która, co od razu należy podkreślić, obejmuje swym spojrzeniem całość dorobku autora „Głosów wśród nocy” i wszystkie jego językowe, dyskursywne i gatunkowe artykulacje. Fundamentalna jedność myślowa dzieła Brzozowskiego – filozofującego krytyka, powieściopisarza i wreszcie intymisty – konstatowana zarówno przez samą autorkę „Światopoglądów młodopolskich”, jak też przez wielu innych badaczy Brzozowskiego, „przegląda się” więc niejako w jedności opisującego to dzieło krytycznego projektu Wyki. Jej zainteresowania twórczością autora „Legendy Młodej Polski” mają swoją długą, bo niemal trzydziestoletnią historię, wewnętrzną dynamikę i przechodziły przez różne etapy, które chciałbym krótko scharakteryzować.

Od fikcji poprzez krytykę do autobiografii – tak można według mnie najkrócej opisać ewolucję, jakiej podlegała przygoda Wyki z Brzozowskim. Zaczyna się ona w okresie renesansu zainteresowań tym pisarzem pod koniec lat 60. ubiegłego już stulecia, książką o powieściach Brzozowskiego – tej części jego dorobku, która w tym czasie była stosunkowo rzadziej przywoływana i omawiana. Wyka koncentruje się w swych analizach przede wszystkim na bohaterach powieści Brzozowskiego jako „nosicielach” wielkich idei i światopoglądowych sporów epoki, a także wyrazicielach „przeżyć umysłowych swojego twórcy” – wieloznacznych i wielogłosowych, zmiennych; przywołuje też, tam gdzie rozważa konstrukcyjne aspekty tych utworów, koncepcję dzieła otwartego Eco i Bachtina koncepcję polifonii powieściowej. W „Brzozowskim i jego powieściach” badaczka stosuje też, i to na wielu poziomach, kategorię, po którą będzie często sięgać w swych późniejszych historycznoliterackich pracach, i to nie tylko tych, które będą dotyczyć autora Idei, mianowicie kategorię biografii. Zakres jej zastosowań można ułożyć w następujący ciąg: biografia indywidualna - biografia pokolenia - biografia kultury. Inaczej mówiąc – „dzieje umysłu”, autobiografia służąca jako pretekst do rekonstrukcji (młodopolskiej i polskiej) formacji inteligenckiej, widziana w sporze i dialogu z nią oraz służąca rekonstrukcji całego ideowego pejzażu współczesnej kultury. Czy też, słowami samej autorki: „biografia uwikłana w historię, w filozofię, w Polskę, w wydarzenia polityczne rozgrywające się w Europie”.

Brzozowski i jego powieści to nie tylko wciąż niezrównane źródło wiedzy na temat fabularnej twórczości pisarza, lecz także praca, w której widać już kierunki późniejszych zainteresowań Wyki Brzozowskim. „Wywodzą się” z niej, w różnym stopniu, niektóre późniejsze studia: najmocniej chyba to, poświęcone stosunkowi Brzozowskiego do Rosji, a także – dotyczące języka „Legendy Młodej Polski”, i ostatnie – o „Pamiętniku” pisarza. W „Brzozowskim i jego powieściach” wiele również obserwacji, które antycypują późniejsze, wywodzące się z innych tradycji i korzystające z innych narzędzi metodologicznych, badania nad Brzozowskim. Myślę tu m.in. o uwagach dotyczących roli języka jako medium doświadczenia podmiotu (które zarówno konstruuje, jak i nieuchronnie fałszuje rzeczywistość i jej obraz), a szczególnie – o koncepcji „Pamiętnika” Brzozowskiego jako „powieści o sobie samym, jako autokreacji, która nie tylko relacjonuje, ale również fabularyzuje i dramatyzuje życie autora”, którą wypada uznać za szczególnie trafną i nowoczesną (jeśli tak można powiedzieć) w świetle współczesnych badań nad intymistyką, jak też narracją jako strukturą tożsamości, która łączy w sobie, by przywołać Ricoeura, życie i fikcję.

Studia o autorze „Legendy Młodej Polski” ze „Światopoglądów młodopolskich” koncentrują się na Brzozowskim jako myślicielu, szeroko pojętym krytyku kultury (wyjątkiem jest artykuł „Obraz i doświadczenie kresów w powieści Brzozowskiego >>Sam wśród ludzi<<”). Jest to przede wszystkim Brzozowski „dialogiczny”, komparatystyczny, odczytywany w dialogu z myślicielami i pisarzami rosyjskimi, Conradem, Zdziechowskim, Miłoszem – czyli ze „swoimi” i „obcymi”, z rówieśnikami i ideowymi spadkobiercami, z myślicielami pokrewnymi mu światopoglądowo, jak autor „Ziemi Ulro”, i znacznie się od niego różniącymi, jak konserwatysta – autor „Widma przyszłości”. W „Światopoglądach młodopolskich” Wyka stosuje też do tekstów Brzozowskiego różne nowe języki humanistyczne, żadnemu z nich jednak nie ulegając i nie podporządkowując im całkowicie tekstów pisarza. W studium „Obraz i doświadczenie kresów w powieści Brzozowskiego >>Sam wśród ludzi<<” wraca do swych wczesnych zainteresowań, wydatnie wzbogacając jednak analizy o inspiracje nowymi metodologiami – hermeneutyką Ricoeurowską w analizie podmiotowości, semiotyką w analizie kultury jako systemu znaków. W pracy „O niektórych terminach krytycznych >>Legendy Młodej Polski<<”, przynoszącej m.in. obserwacje o ekspresjonistycznych cechach stylu pisarza, o performatywności jego języka (zwanym postulatywnością, nakazowością) zbliża się, jak sadzę, do analizy dyskursu-stylu interpretacji dominującego obecnie w badaniach nad Brzozowskim – by wspomnieć znakomite prace Michała Głowińskiego czy Ryszarda Nycza.

Wreszcie studium poświęcone „Pamiętnikowi” Brzozowskiego – zarazem kontynuujące dawne tematy i sposoby opisu, jak wnoszące wiele nowych wątków. Biografia i dzieło pisarza interesuje tu badaczkę zarazem w perspektywie kulturowej, jako pewien otwarty projekt, charakterystyczny dla epoki, a jednocześnie wykraczający poza nią, otwarty i przez to zapraszający do podjęcia gry z autorem, jak też w silniej tu niż w pracach poprzednich akcentowanej perspektywie egzystencjalnej, ku której odsyła pojawiające się już na początku tekstu, Jaspersowskie pojęcie sytuacji granicznej, wykorzystane w opisie ostatnich chwil pisarza. Wyka, pisząc o biografii Brzozowskiego jako tekście literackim, skonstruowanym, zaprogramowanym przez pisarza (czyli kontynuując wątek występujący już w pracy o jego powieściach), „dopuszcza” do własnego tekstu literaturę – wyraźnie literacki charakter ma opis konania Brzozowskiego, porównanego do dekadenta i dandysa, na tle pięknej toskańskiej przyrody – i przyznaje tym samym, choć milcząco, że sama swego Brzozowskiego konstruuje.

Konkludując: Brzozowski Wyki to pisarz rozliczający się z romantyzmem i szerzej, z całym wiekiem XIX (takim widzimy go przede wszystkim w studium o powieściach pisarza), to Brzozowski zanurzony w swej epoce przełomu wieków i organicznie z nią związany, a nie tylko likwidujący ją (ten obraz pisarza wyłania się z m.in. z artykułu o terminologii krytycznej „Legendy Młodej Polski”), to wreszcie Brzozowski daleko wykraczający poza własną epokę i zapowiadający pewne nowe zjawiska w kulturze, zarówno w kontekście problemów polskich, jak i szerzej, teorii kultury. Właśnie w „>>Pamiętniku<< jako próbie biografii” Wyka wskazuje na trzy obszary zagadnień, widoczne w Brzozowskiego koncepcji kultury, które zostały podjęte przez humanistykę XX wieku: antropologiczne postrzeganie kultury, akcentowanie jej językowego charakteru i problematyka wzniosłości.

Postępowanie Wyki z Brzozowskim cechuje więc, mówiąc najogólniej, podwójny gest: z jednej strony kontekstualizacja, umieszczanie w problemowym horyzoncie epoki i jej pytań, czytanie Brzozowskiego czytanego przez Irzykowskiego, Zdziechowskiego i innych współczesnych, z drugiej – rekontekstualizacja, osadzanie w horyzontach wciąż nowych, aktualnych, i to zarówno ideowych, jak i metodologicznych, czytanie Brzozowskiego czytanego przez Miłosza, Konińskiego, Kijowskiego, czyli z silnym uwzględnieniem współczesnych doświadczeń czytelniczych. Brzozowski Wyki jednocześnie „dojrzewa” i „młodnieje” wraz z zainteresowaniami samej autorki oraz – można by powiedzieć – wraz z XX wiekiem i jego podstawowymi problemami; stara się odpowiadać na pytania nowych czasów i nowych historycznych okoliczności, ale też sam im stawia pytania. Służy udowodnieniu formułowanej w „Światopoglądach młodopolskich” tezy, że „historia zmienia się wraz ze współczesnością”.

Romans Wyki z tekstami Brzozowskiego zdaje się więc zawierać w sobie receptę na udany, partnerski związek (pisarza i jego badacza) – z jednej strony: stabilność, trwałość i wierność pewnym tematom, wspólnym zainteresowaniom, partnerski dialog dotyczący spraw podstawowych, wzajemne zrozumienie; z drugiej strony – podejmowanie nowych wyzwań, wspólne poszukiwanie oraz przeżywanie nowych podniet, doświadczeń i ideowych przygód.

Andrzej Zawadzki

Laudacja wygłoszona 7 stycznia 2008 r. podczas jubileuszu Marty Wyki. Pozostałe laudacje - w dalszej części tego numeru "Dekady Literackiej".

 

 

FOKK PZU

 

dekada literacka
prenumerata
sprzedaz_wysylkowa
numery_archiwalne
napisz do nas