poezja proza esej rozmowy recenzje felietony
 
filozofia
teoria literatury
socjologia
psychologia
antropologia
poczta literacka
sztuka
muzyka
teatr
film
wydarzenia
okno na świat
polska z zewnatrz
ksiazki_nadeslane
ANNA MICHALCZUK
Prasa literacka w Estonii
Dekada Literacka 2003, nr 9-10 (201-202)


Kto z nas wziął kiedykolwiek do ręki estońskie czasopismo literackie? Zapewne nawet mało kto wie cokolwiek o literaturze tego kraju. Na szczęście Estończycy chcą nam o swojej literaturze mówić; dlatego powstał „Estonian Literary Magazine”v(ELM), jeden z efektów bogatej działalności Eesti Instituut. Instytut Estoński założony został w roku 1989, jego działalność wspiera Estońskie Ministerstwo Kultury, Ministerstwo Spraw Zagranicznych oraz wiele współpracujących z nim organizacji publicznych. Idea założenia Instytutu pokrewna jest tej, jaka przyświecała innym znanym instytucjom narodowym. Przykładami były dla Estonii: British Council, Instytut Szwedzki, Instytut Kultury Danii, Instytut Goethego. Powstały też jego filie w innych krajach: w Finlandii (1995), na Węgrzech (1998), w Szwecji (1999) oraz we Francji (2001).

Kwartalnik „Estonian Literary Magazine” w swoich początkach wydawany był w formie gazety. Językiem czasopisma jest angielski (gorąco polecam strony www.einst.ee/literary). Redakcję tworzą: Maimu Berg, Krista Kaer, Tiina Laats, Lorę Listra, Mati Sir-kel, Juri Talvet oraz Piret Viires. Ciekawa jest forma graficzna czasopisma: lay-out, zaprojektowany przez Mariusa Petersona, jest oszczędny, elegancki i pomysłowy.

Zawartość ELM można roboczo podzielić na działy: „literacki”, czyli fragmenty oryginalnej prozy, poezji, listy -komplementarne z działem „literaturo-znawczym”, czyli prezentacją autorów, od twórców najdawniejszych i klasycznych już dla literatury estońskiej (m.in. A. H. Tammsaare, F. Tuglas, E. Vilde, O. Luts, J. Liiv, A. Gailit, literackie grupy Dwudziestolecia „Noor-Eesti”, „Siuru”), aż do pisarzy i poetów, dwudziestoparolatków (tartuska grupa Erakkond, Noorte Autorite Koondis, czyli m.in. Kristiina Ehin, Mehis Heinsaar).

Istotne jest to, że ELM jest źródłem wiedzy także o estońskiej literaturze emigracyjnej. Łączy on w jeden oba nurty współczesnej literatury, prezentując zarówno pisarzy, którym przyszło tworzyć w ESSR (najpopularniejszy chyba w Polsce z pisarzy estońskich Jaan Kross, z poetów Jaan Kaplinski, także eseista i tłumacz; czy pisarz i reżyser teatralny Mati Unt), jak i autorów, którzy przebywali na emigracji (m.in. pisarz Karl Ristikivi, poeta Arved Viirlaid), lub milczeli w czasach cenzury (Uku Masing, także Kaplinski). Wydaje się, że ukazanie w całości piśmiennictwa estońskiego, już bez przeszkód cenzury, polityki państwa czy przekonań autora, jest głównym zadaniem ELM, czasami jedynej ścieżki do literatury estońskiej dla szerszego grona czytelników.

W ELM znaleźć można też opracowania historycznoliterackie, na przykład o istniejących w literaturze estońskiej prądach: „etnofuturyzmie” czy „nature writing”; o cenzurze w ESSR; albo opracowania całych okresów literackich. ELM często przedstawia twórczość poetycką, sylwetkom twórców towarzyszy zazwyczaj wybór ich wierszy w przekładzie na język angielski. Warto też zauważyć obecność paru esejów: kontrowersyjnego „From harem to brothel” Kaplinskiego (ELM nr 6) o funkcjonowaniu pisarzy w świecie postkomunistycznym (czy tylko?), „New Estonia - New Literature?” Reina Veidemanna (ELM nr 2) o zmianach kulturowych w nowej Europie, „Can literature save the world?” Andresa Ehina (ELM nr 14) - refleksje nie tylko o literaturze, czy wreszcie „The Goat and the Storks” Jeana Luca-Moreau (ELM nr 8), czyli przygody Francuza w ZSSR i Republice Estońskiej, początek fascynacji, która zaowocowała wieloma tłumaczeniami na język francuski.

Wszyscy, którzy zajmują się przekładami literatury, znajdą w ELM sporządzane „na żywo” przez tłumaczy literatury estońskiej refleksje, opinie, artykuły oraz wywiady z nimi, dające możliwość wglądu w warsztat pracy tłumacza, a także oferujące spojrzenie na literaturę estońską oczami jej „ambasadorów literackich”.

Drugim punktem obowiązkowym na literackiej mapie prasy estońskiej jest rocznik wydawany przez Wyd. Uniwersytetu w Tartu - „Interlitteraria” (1). Języki publikacji są aż... cztery: angielski, niemiecki, hiszpański i francuski. Ma-gazyn powstał jako organ Eesti Võrdleva Kirjandusteaduse Assotsiatsioon (2) (Estońskie Stowarzyszenie Literatury Porównawczej). EVKA gromadzi sławy humanistyki nie tylko estońskiej (ponad 40 członków), zostało przyjęte w poczet ICLA (International Comparative Litterature Association) i chce inspirować dialog między Wschodem i Zachodem, Północą i Południem - nawiązując do pomysłów Juri Lotmana, założyciela tartuskiej szkoły semiotyki.

„Interlitteraria” powstały w roku 1996. Mają być miejscem przepływu filozoficznych, literackich, socjologicznych i kulturowych prądów całego świata: nie tylko z Europy Zachodniej, Środkowej i Wschodniej, ale też z Azji, Afryki, Australii, Ameryki. Przez pierwsze pięć lat w magazynie ukazało się 112 artykułów naukowców z 28 krajów. Tłumacząc artykuły na cztery języki zachodnie: angielski, niemiecki, francuski i hiszpański - z języków mniejszych (tzw. „literatur milczących”), EVKA chce realnie i symbolicznie otwierać się na obecność tych języków, szkół i autorów w międzynarodowym dialogu humanistów, jak i przyswoić Estonii szerszy horyzont światowego literaturoznawstwa. Tematyka pisma koncentruje na „interkulturowych kontekstach fenomenów literackich”, m.in. w roku 1997 osią był „język groteski”, w roku 1999 „poezja światowa w dobie postmodernizmu”, w roku 2000 „kultura i naród na przełomie tysiącleci”, w roku 2002 „dramat na progu XXI wieku”.

Trzeba także wspomnieć o czasopismach wydawanych w języku estońskim (coś dla wytrwałych...). „Looming” („Twórczość”) (3) - to jedno z najstarszych estońskich czasopism literackich. Powstało w przełomowym dla samej Estonii i jej kultury czasie - momencie emancypacji autonomicznej, oryginalnej literatury estońskiej i życia literackiego. Stało się to wraz z wyłonieniem się pierwszej estońskiej grupy literackiej - „Noor-Eesti”, czyli „Młodej Estonii”. Musiała ona w ciągu około dziesięciu lat przeżyć to, co podobne europejskie „młode” grupy literackie zdobywały, rozwijały i doświadczały dłużej o dwadzieścia lat. Datą narodzin „Noor-Eesti” dla szerszej publiczności jest rok 1905, gdy opublikowano album literacko-artystyczny zatytułowany „Noor-Eesti” (pierwszy z pięciu, serię zakończono w 1915). Oprócz prac literackich, krytyki i eseistyki rodzimej zamieszczano tam przekłady z modernizmu rosyjskiego, niemieckiego, francuskiego i skandynawskiego, prezentując w ten sposób najnowsze kierunki symbolizmu i neoromantyzmu. „Noor-Eesti” także miała, jak jej europejskie siostry, kosmopolityczne pragnienia; jej hasłem było: „Bądźmy Estończykami, lecz także Europejczykami”. Grupę utworzyli dwaj „giganci literatury estońskiej”: Gustav Suits (1883-1956) i Friedbert Tuglas (1886-1971).

Jednak już w roku 1918 gwałtownie zmieniło się życie społeczne i literackie. W pierwszej w historii Republice Estonii przed artystami stały już inne zadania. Wolność umożliwiła utworzenie najważniejszych instytucji państwowych, w tym Związku Pisarzy Estońskich (w końcu roku 1922). Już w kwietniu 1923 roku związek powołał miesięcznik „Looming” i to Friedbert Tuglas (w tym czasie inicjator „Siuru”, kolejnej grupy w historii literatury estońskiej) narzucił otwartą politykę wydawniczą czasopisma, które (z przerwami) istnieje do dzisiaj. Jego redaktorem naczelnym jest obecnie Udo Uibo.

Mówiąc o „Looming”, nie można też pominąć wydawanej przez nią swoistej biblioteki literatury światowej, istniejącej od roku 1957: „Loomingu Raamatukogu” (4) (LR) (Biblioteka „Twórczości”). Każdego roku ukazuje się w niej około 20 książek. LR ukazuje literaturę różnych stron świata i okresów, poczynając od świętych tekstów hinduskich, a na współczesnych pisarzach kończąc. Wybór jest szeroki, wydawane są powieści, zbiory nowel, poezji, esejów, dzienniki podróży, sztuki teatralne, traktaty i pamiętniki. W ciągu czterdziestu pięciu lat przetłumaczone zostały dzieła z ponad pięćdziesięciu języków; zaprezentowani zostali pisarze ponad siedemdziesięciu narodowości. Warto tu wspomnieć, że w roku 1998 ukazał się w serii LR (nr 18-20) „Zniewolony umysł” Czesława Miłosza, przetłumaczony przez Hendrika Lindepuu. Serię LR redaguje dwóch redaktorów: Terje Kuusik i Anu Saluäär.

„Looming” to „literacka firma” z długą tradycją. W Estonii obecne są również czasopisma młodsze. Awangardowy „Vikerkaar” (5) („Tęcza”) jest czasopismem powstałym już we względnie niezależnej Estonii. Założony w roku 1986 kwartalnik prezentuje najnowszą literaturę i sztukę estońską, filozofię, krytykę społeczną; nie unika jednak ciekawszych tematów z przeszłości. Jest drugim pod względem wielkości magazynem literackim w Estonii. Systematycznie dokonuje przeglądu wydawnictw ukazujących się w języku estońskim. „Vikerkaar” chce pełnić funkcję otwartego forum wymiany poglądów oraz rozpowszechniać w języku estońskim prądy intelektualne ze świata. Zakres tematyczny czasopisma jest szeroki: od Antyku do fantastyki, od wiedzy popularnonaukowej do literatury eksperymentalnej. „Vikerkaar” prezentuje literaturę piękną, wywiady, krytykę literacką, rubryki: „Kalejdoskop” opinii, „Okno” na politykę międzynarodową oraz reprodukcje współczesnej grafiki i malarstwa estońskiego... Do stałych autorów tego czasopisma należą m.in. Mehis Heinsaar, Jaan Kaplinski, Andrus Kivirähk, Rein Raud, Kristiina Ross, Paul-Erik Rummo, Peeter Sauter, Jaan Undusk, Mati Unt. Redaktorem naczelnym jest Märt Väljataga.

Kolejnym ważnym pismem literackim w Estonii jest „Keel ja Kirjandus” (6) („Język i Literatura”), kwartalnik o tematyce lingwistycznej, teoretycznoliterackiej i folklorystycznej. Każdego roku łącznie liczy sobie ok. 900 stron. Studentom oferuje dodatki z konspektami, dyskusje. Bez tego czasopisma niemożliwa jest praca filologa czy historyka estońskiego. „Keel ja Kirjandus” należy do bazy danych Modern Language Association of America oraz Alaline Rahvusvaheline Lingvistide Komitee.

Oprócz miesięczników, kwartalników czy półroczników, literaturę można spotkać też w estońskiej prasie codziennej. „Postimees” (7) („Listonosz”) to codzienna gazeta estońska, która w każdy piątek publikuje dodatek literacki redagowany przez prof. Reina Veidemanna, dyrektora Departamentu Literatury Estońskiej Uniwersytetu w Tartu. Miasto to stanowi najważniejsze środowisko akademickie Estonii, jest miejscem narodzin wielu grup artystycznych i naukowych. A sam dziennik, „Postimees”, także ma swoja historię. W XIX wieku najpopularniejszym autorem Estonii, pozostającej wówczas w granicach Imperium Rosyjskiego, byt J. W. Jannsen (1819-1890). Był on aktywnym działaczem społecznym i niezbyt dobrym pisarzem, zdołał jednak ożywić zainteresowanie literaturą wśród Estończyków, a przez to i wzmocnić poczucie tożsamości narodowej. W roku 1857 założył pierwsza gazetę estońską, właśnie – „Postimees”, która jest dzisiaj największym dziennikiem Estonii. Jej redakcja mieści się w Tallinie, redaktorem naczelnym jest Urmas Klaas.

Anna Michalczuk

1 www.ut.ee/inlit
2 www.ut.ee
3 loominq@ekl.ee
4 loominauraamatukoau@hot.ee
5 vikerkaar@vikerkaar.ee
6 kk@eki.ee
7 www.postimees.ee

 

 

FOKK PZU

 

dekada literacka
prenumerata
sprzedaz_wysylkowa
numery_archiwalne
napisz do nas