poezja proza esej rozmowy recenzje felietony
 
filozofia
teoria literatury
socjologia
psychologia
antropologia
poczta literacka
sztuka
muzyka
teatr
film
wydarzenia
okno na świat
polska z zewnatrz
ksiazki_nadeslane
BOGDAN ROGATKO
Między wieżą a wulkanem. Gustawa Herlinga-Grudzińskiego monolog o sobie samym
DL 2000, nr 6-8 (164-166)

Kim był, i kim jest On dzisiaj dla nas? Syn młynarza z Suchedniowa, wcześnie osierocony przez matkę, uczeń kieleckiego gimnazjum im. S. Żeromskiego, absolwent warszawskiej polonistyki, uczeń i przyjaciel Ludwika Frydego, jednego z najwybitniejszych krytyków dwudziestolecia międzywojennego, dobrze zapowiadający się jeszcze przed wojną krytyk literacki, więzień sowieckich łagrów, który po rozejmie Sikorski-Majski heroicznie podjętą decyzją o głodówce wywalczył sobie miejsce w armii Andersa, bohaterski uczestnik bitwy o Monte Cassino, emigrant szlifujący londyńskie bruki w poszukiwaniu pracy, pracownik Radia Wolna Europa, mieszkaniec Neapolu, przyjaciel i bliski współpracownik Jerzego Giedroycia, współtwórca „Kultury” i wieloletni jej autor, autor licznych opowiadań, esejów, „Dziennika pisanego nocą”.

W telegraficznym skrócie podane fakty z życia jednego z najwybitniejszych pisarzy polskich mijającego stulecia kryją w sobie tajemnice jego wielkości. Próbowali je odsłonić i opisać, z mniejszym czy większym powodzeniem, krytycy i recenzenci, eseiści i publicyści. Najlepiej jednak, co przy skromności Herlinga może wydać się paradoksalne, udało się to jemu samemu.

Słusznie zauważył Michał Głowiński, że w nowelach Herlinga zawsze jest wyraźnie zarysowana postać narratora, ale nawet w „Dzienniku pisanym nocą”, który stał się formą niezwykle pojemną, ogarniającą prawie całą twórczość autora „Piętna”, pisarz unika akcentów autobiograficznych; biorąc udział w opisywanych wydarzeniach stoi zwykle na uboczu świata przedstawianego, co sam określił najtrafniej charakteryzując rodzaj swojego dziennika:

„Przesuwa się w nim raz szybciej, raz wolniej, raz na scenie, raz w tle, »historia spuszczona z łańcucha«, jak nasze czasy znakomicie określił Jerzy Stempowski. A w lewym dolnym rogu autoportret obserwatora i kronikarza”.

Na kilka lat przed śmiercią, której czas sam zresztą przepowiedział, z inicjatywy Włodzimierza Boleckiego, krytyka niewątpliwie najlepiej rozumiejącego pisarstwo Herlinga-Grudzińskiego, zgodził się na rozmowę o swojej twórczości. Zgodził się może dlatego, że jak zanotował kiedyś w „Dzienniku”: „Tekst Boleckiego uprzytomnił mi raz jeszcze, jak dalece wrażliwość krytyka odsłania przed samym pisarzem nie w pełni uświadomione cechy jego pisarstwa. Wszystko układa się naraz w pewien wzór, drobne płytki wpadają na swoje miejsca, co było owocem niejasnej intuicji, cichego podszeptu, staje się częścią wyraźnego, przez pisarza jedynie (i dość mgliście) przeczuwanego, rysunku”.

I w taki oto sposób narodziły się dwa obszerne tomy: „Rozmowy w Dragonei”, 1997, oraz „Rozmowy w Neapolu”, 2000 (symboliczna to dla Herlinga, pod wieloma względami, data) stanowiące wprost niezwykły w swej dociekliwości autokomentarz, obejmujący całe pisarstwo autora „Innego Świata”. To bez wątpienia zasługa Boleckiego, którego pytania stały się dla pisarza doskonałą inspiracją do, rzec można śmiało, monologu o sobie samym, wyzwalając tłumiony przez tyle lat żywioł auto-biografizmu. Monologu, krytyk bowiem i pisarz jednym mówią na ogół głosem, uzupełniając się znakomicie.

Gustaw Herling-Grudziński i jego twórczość zajmują tu już miejsce centralne. Postać z lewego dolnego rogu obrazu epoki sama stała się tematem.

KSIĄŻĘ NIEZŁOMNY

Powinnością pisarza: „rozdrapywanie ran, aby nie zarosły błoną podłości”

Herling-Grudziński, demonstrujący otwarcie i bezpardonowo swój antykomunizm od czasów II wojny światowej, był przez wiele lat persona non grata w Polsce, a na Zachodzie czuł się jak „trędowaty”, ignorowany – aż do roku 1989 – przez włoskich intelektualistów. Nie szczędził więc inteligencji – polskiej i zachodniej – gorzkich słów. Pisze o jej „spaskudzeniu”, zaczadzeniu komunistyczną ideologią, a przede wszystkim o zgubnym przekonaniu, że „bieg historii jest nieodwołalny i nieodwracalny”. Z kolei różnica między Herlingiem i jego przyjaciółmi z kręgu „Kultury” a tzw. emigracją londyńską polegała m.in. na tym, że ci pierwsi nie liczyli na zagładę komunizmu w wyniku II wojny światowej, lecz wierzyli w jego stopniowy, aczkolwiek powolny upadek.

„Wierzyliśmy, że w historii jest coś znacznie więcej niż tylko fakty, programy, statystyka. Wierzyliśmy, że istnieją postawy nie tylko społeczeństwa, ale i władzy, których nie można przewidzieć, które nie tylko zależą od konkretnych czynników gospodarczych i społecznych, ale od rzeczy trudnych do uchwycenia, tajemniczych, nieprzewidywalnych”.

Ale żeby pielęgnować takie przekonanie, taką wiarę, trzeba mieć świadomość istnienia w człowieku duszy, czy, jak określał to Kafka, „twardego jądra, którego nikt i nic nie potrafi zniszczyć” – ani łagier, ani pokusa życia ułatwionego, ani zaszczyty i sława!

Napisany na początku lat osiemdziesiątych „Cud”, opowiadający o rewolcie ludu neapolitańskiego pod wodzą prostego rybaka, Masaniella, staje się pretekstem do refleksji na temat „cudu” „Solidarności”, na który – wbrew uczonym rozprawom politologów i historyków - czekał Herling-Grudziński. Cudem, czyli tajemniczym, nie dającym się w sposób wyłącznie racjonalny wyjaśnić, zbiegiem okoliczności było powstanie „Solidarności” i jej odrodzenie po kataklizmie stanu wojennego, co doprowadziło do upadku komunizmu w całym prawie bloku sowieckim.

Dalszym ciągiem „Cudu” jest „Dżuma w Neapolu”, opowiadanie nawiązujące w metaforyczny sposób do stanu wojennego w Polsce, którego skutki okazały się bardziej trwałe i niszczące, niż wydawało się to wielu politykom, również solidarnościowym.
    
„Jestem pewien – ubolewał Herling – że skutki dżumy stanu wojennego trwają nadal, a ja dla celów literackich przedłużyłem je w tym opowiadaniu na pokolenia, aż do prawnuków. (...) Bo stan wojenny dla życia społecznego był procesem strasznym i jeszcze długo (...) będziemy się z niego w Polsce otrząsać. Stan wojenny był po prostu ponownym procesem intensywnej sowietyzacji...”

Pomimo więc chwilowego odrodzenia „Solidarności”, pomimo fenomenu Okrągłego Stołu, legenda „Solidarności” legła w gruzach, a to jej „rozpaprywanie” zaczęło się już na progu III Rzeczypospolitej, kiedy generał Jaruzelski dzięki taktyce kilku posłów solidarnościowych został prezydentem. Ten proces trwa. Dlatego „Dżuma w Neapolu” w porównaniu do „Cudu” jest opowiadaniem bardzo pesymistycznym, nawet bardziej niż „Inny Świat”, który był utworem osobistym, takim Bildungsroman, utworem o walce w imię zachowania godności, i w tym znaczeniu budzącym nadzieję.

A jednak... Herling-Grudziński i teraz, w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych, czyli w czasie prowadzenia rozmów, nie chce stracić nadziei. Wierzy więc w możliwość odrodzenia legendy, wierzy w możliwość ponownego Cudu! Nawiązując do aktualnej sytuacji politycznej w Polsce, do popularności postkomunistów i błędów popełnianych przez byłą opozycję, podejmując dręczący go stale problem inteligencji, szczególnie problem polskich pisarzy, którzy wybrali chorobę amnezji, twierdzi, że tylko pielęgnowanie pamięci o przeszłości, a więc dokonanie przez pisarzy samorozliczenia, przez polityków zaś samolustracji, mającej znaczenie moralne, może zapobiec dalszej dewaluacji ideałów „Solidarności”.

Pisanie o przeszłości to bowiem normalny proces, więcej - to wielkie zadanie dla literatury, wstydliwie nie podejmowane przez polskich pisarzy, wśród których próżno by szukać Żeromskiego czy Kadena.

Pierwsze opowiadanie, które napisał Herling-Grudziński, to „Książę Niezłomny”. Pierwowzorem jednego z głównych bohaterów był Croce, wybitny filozof włoski, który odrzucił możliwość współpracy z reżimem faszystowskim, wewnętrzny emigrant. Emigrację – rzeczywistą czy wewnętrzną – rozumiał autor Cudu jako jasną i zdecydowaną odpowiedź na pokusę kolaboracji - z reżimem faszystowskim bądź komunistycznym. W płaszczyźnie moralnej nie widział on bowiem różnicy między dwoma totalitaryzmami XX wieku: nazizmem i komunizmem. Najdobitniej wyraził to w „Rozmowach w Neapolu”:

„Nie możemy robić takich rozróżnień - złe obozy nazistów, usprawiedliwione obozy komunistów. Musimy zrozumieć, że zostaliśmy uderzeni przez zjawisko, które dotyczy istoty człowieka, a nie tego, czy dany ustrój był, czy nie inspirowany ideami Oświecenia lub oparty na nienawiści do ras czy klas. To było zjawisko niespotykanej inwazji zła [moje podkr., B.R.] przeciw człowiekowi. I tylko w ten sposób możemy coś z tego wieku zrozumieć - jeśli oczywiście chcemy, żeby w człowieku odezwały się najlepsze struny moralne, bo każdy je w końcu w sobie ma. Tylko chodzi o to, czy człowiek chce, czy nie chce ich używać. To, co przeżyliśmy w wieku XX, jest potwornością i ktokolwiek doszukuje się jakichkolwiek usprawiedliwień dla zbrodni nazistowskich czy komunistycznych (...) jest moralnym, a raczej niemoralnym kretynem”.

Otóż to, inwazja zła - jeden ze stałych motywów opowiadań Herlinga!


TRĘDOWATY Z AOSTY

„...człowiek rodzi się do nieszczęścia, jak orły rodzą się do lotu” (Księga Hioba)

„Wieża”, opublikowana po raz pierwszy w „Kulturze” w roku 1958, jest następnym, po „Innym Świecie”, kamieniem milowym w twórczości Herlinga-Grudzińskiego. To wówczas narodził się pisarz, który pozostanie już do końca wiemy tematowi – mówiąc najogólniej – tajemnicy ludzkiej egzystencji. Tak to ujmuje on sam:

„”Wieża” była początkiem mojej nowej drogi twórczej, to znaczy inicjowała niemal wszystko, co potem napisałem, a co mógłbym określić jako próbę uchwycenia innego wymiaru rzeczywistości...) Uważam, że z natury i z upodobań jestem pisarzem o zainteresowaniach metafizycznych.(...) W „Innym Świecie” wszystko odbywało się w ramach bardzo konkretnej rzeczywistości. Tymczasem w obu opowiadaniach, które nazwałem „Skrzydłami Ołtarza”, to, na czym mi najbardziej zależało, rozgrywa się nie tylko w innym wymiarze rzeczywistości, ale jakby pod nią”.

Te dwa opowiadania były dla pisarza tak ważne, że mogły stać się zarówno początkiem, jak i... końcem jego twórczości, zawierały bowiem te egzystencjalne i metafizyczne treści, które okazały się twardym jądrem wszystkich późniejszych utworów Herlinga, rozpiętych między dwoma symbolami ludzkiego istnienia: Wieżą i Wulkanem.

Paradoksalnie można więc powiedzieć, że punktem wyjścia jego pisarstwa jest świadomość niewiedzy o drugim człowieku. Paradoksalnie - bo taka świadomość, rozumując logicznie, powinna raczej paraliżować niż inspirować. Ale Herling uważa, że literatura nie ma celów poznawczych, gdyż nie da się określić granic ludzkiej samotności czy skali ludzkiego cierpienia, nie da się zrozumieć istoty zła, podobnie jak niewymierne jest dobro, które czasem bywa naszym udziałem. Dlatego pisarze, których najbardziej cenił to: Dante, Szekspir, Dostojewski, Bułhakow, Kafka, Schulz. Tworzą oni literacki kontekst jego pisarstwa. Literatura, tak jak rozumie ją Herling, powstaje pod wpływem „drgnięcia osobistej struny”, jest dowodem na istnienie w człowieku duszy, która pozwala opanować strach przed światem i zrozumieć sens cierpienia, wreszcie -jest wyrazem tęsknoty za drugim człowiekiem, pragnieniem wyjścia z kręgu samotności. „ Ta samotność – zauważa Bolecki – budzi twoje największe zainteresowanie narracyjne w momencie, kiedy stawiasz naprzeciwko siebie co najmniej dwie postacie”.

W „Wieży” i „Pieta dell' Isola”, które tworzą dyptyk, nazwany przez autora, jak już wspomniałem, „Skrzydłami Ołtarza”, najważniejsze dla jego twórczości motywy zostały zarysowane ostro, czasem wręcz ekstremalnie, np. problem samotności zamkniętego w wieży trędowatego z Aosty, samotności - jak mówi pisarz - absolutnej, którą jednak bohater przyjmuje z pokorą jako cierpienie pozwalające zachować – mimo całkowitej izolacji od świata zewnętrznego - poczucie odpowiedzialności za los drugiego człowieka . Odrzuca więc pokusę ludzkiej pociechy, ale zagłębiając się w swym cierpieniu odnajduje Boga rozpiętego na Krzyżu.

To ważny sygnał w pisarstwie Herlinga, które sam uznaje - w specyficznym tego słowa znaczeniu - za religijne. Sprawie tej poświęcił wiele uwagi w rozmowach z Boleckim.

„Dla mnie kluczem do chrześcijaństwa jest właśnie obecność cierpienia - jakby otwarcie się na cierpienie, o czym niedawno pisałem przy okazji „Martwego Chrystusa”. To jest według mnie jeden z głównych powodów, które przyciągają rzesze ludzi do chrześcijaństwa, ponieważ odkrycie cierpienia oznacza odnalezienie żywego źródła życia. Każdy człowiek zdaje sobie sprawę, że jego życie jest cierpieniem, ale to po raz pierwszy powiedziało i ujęło w kanony religijne właśnie chrześcijaństwo. To jest, moim zdaniem, powód ogromnego powodzenia tej religii. Chrześcijaństwo jako religia cierpienia nie zniknie nigdy, ale może zniknąć lub wejść w głęboki kryzys jako instytucja, jako Kościół”.

Innym rozwiniętym w „Pieta dell' Isola” motywem, i często później występującym w późniejszych utworach, jest motyw cudu, który - rzec można - jest tylko odwrotną stroną, jakby rewersem, cierpienia. Gdy pojawia się w życiu człowieka prawdziwe cierpienie, rodzi się w nim pragnienie cudu – dotyczy to też ludzkiej zbiorowości, wspólnoty, narodu. Charakterystyczne, że Herling – erudyta i esteta – opowiada się tu po stronie wrażliwości prostego ludu, przeciw kościelnym hierarchom, przeciw racjonalnym argumentom intelektualistów. Przejmuje z ludowych wierzeń i rozwija legendy, legendę o św. Januarym, bestialsko zamordowanym, i o św. Sebastianie, przebitym włóczniami.

Bliższy też ludowej wyobraźni niż teologicznym dociekaniom jest w rozumieniu Zmartwychwstania - raczej ciał niż tylko dusz, a także w pojmowaniu zła, które nie jest jedynie, jak głoszą teologowie, brakiem dobra, lecz zjawiskiem immanentnym, pojawiającym się najczęściej w warunkach ekstremalnie nieludzkich, w warunkach zniewolenia i skoszarowania, ale obecnym - choć czasem ukrytym w głębokim cieniu dobra - stale w życiu człowieka. „Zło - twierdzi Herling - jest w naszym świecie tak intensywnie obecne i tak samodzielne, że atakuje wyobraźnię pisarzy chcących ten świat przedstawić bez zafałszowań”.

Z dramatem permanentnego zła często spleciony jest w jego utworach dramat, którego istota tkwi w katolickiej doktrynie celibatu: dramat związku ducha i materii. Brzmi to może banalnie, ale jest to sprawa niezwykle poważna i trudna do rozwiązania. Bohaterami wielu opowiadań Herlinga są księża i zakonnice, dla których ideał czystej duchowości okazuje się nieosiągalny. Celibat i klauzura, uważa autor „Monologu o martwej mniszce”, przeciwne są naturze człowieka, dlatego prowadzą albo do hipokryzji, albo do dramatów i tragedii.

Zło różne ma więc oblicza, różne są jego źródła, zwykle jednak „rodzi się z przemocy wobec osoby niewinnej i całkowicie bezbronnej”, np. wobec dziecka, dopowiada Bolecki.


OPUS MAGNUM

„... to jest obraz widziany przez konkretnego człowieka...” (G. Herling-Grudziński)

To, co teraz powiem, znów może wydać się paradoksalne - ale ludzkie życie, zdaniem Herlinga, pełne jest paradoksów. Otóż autor „Dziennika pisanego nocą” nieraz zdradzał zacięcie kronikarskie, ale kronikarzem, nawet wbrew temu, co czasem mówił, nie był. Był pisarzem, także wtedy, gdy w „Innym Świecie” przywoływał rzeczywistość łagrową.

Herling-Grudziński bowiem nie odtwa rzał, lecz przetwarzał i kreował rzeczywistość. Nie stał się również kronikarzem w swym „Dzienniku”, który powstał właściwie dość przypadkowo, jako próba zapełnienia luki na łamach „Kultury” po diariuszach Gombrowicza i Stempowskiego.

Twierdził nieraz, że chce być w nim świadkiem swojej epoki i własnego życia, ale - należy podkreślić – świadkiem niezwykle zaangażowanym emocjonalnie i intelektualnie. „Dziennik pisany nocą” jest tak przepełniony emocjami, że czasem aż parzy, do bólu. Pisarz bowiem - uważa Herling - ma prawo zabierać głos w różnych sprawach publicznych, wyrażając swój prywatny pogląd, nie licząc się więc ani z elitami, ani opinią publiczną. Zabierał więc głos w sprawach Kościoła, nie będąc teologiem, w sprawach politycznych, nie będąc politykiem, w sprawach filozoficznych, nie będąc filozofem, w sprawach sztuki - nie będąc znawcą profesjonalnym.

Przypomnijmy: „Inny Świat” został wydany po raz pierwszy w roku 1953, „Książę Niezłomny” w roku 1956, „Wieża” w 1958. Od roku 1970 na łamach „Kultury” publikował „Dziennik pisany nocą”, który, jak sam wyznaje, zaczął odgrywać w jego procesie twórczym rolę zasadniczą.

„Początkowo wykorzystywałem moje stare, nie publikowane nigdzie zapiski diarystyczne, które robiłem sobie od wielu lat. Potem jednak „Dziennik pisany nocą” zaczął mi się rozrastać, zaspokajając wszystkie moje potrzeby pisarskie i stał się formą łączącą wszystko, co piszę. Z czasem zacząłem zamieszczać w nim opowiadania. Są one innym kształtem myśli, z których wyrażeniem miałbym kłopoty w formie diarystycznej. Ale bywa też odwrotnie - ograniczam się do dziennika, kiedy nie czuję się na siłach napisać opowiadania”.

Przedziwny jest to więc, niepowtarzalny w swej jedynej formie, dziennik. Nie jest dziennikiem intymnym, ani autobiografią, nie jest też kronikarskim zapisem współczesnych dziejów i nie jest polem doświadczalnym dla pisarza, ani relacją z jego lektur. Stanowi kompozycję zamkniętą, choć – jak każdy utwór tego autora – otwarty jest na czytelnicze domysły i niejednoznaczne interpretacje.

Bardzo ciekawy i jak się okazało niezwykle inspirujący był pomysł włączenia do „Dziennika” krótszych i dłuższych form narracyjnych, czysto literackich, jak opowiadania, lub bliższych reporterskiej relacji, jak „Gruzy” czy „Podróż do Polski, 8-31 maja 1991”. Czytając dziennik razem z opowiadaniami, lub odwrotnie - opowiadania razem z dziennikiem, odnosi się wrażenie epickiej potoczystości, wrażenie głębszego oddechu, którego Herlingowi brakowało, gdy pisał tylko opowiadania, i musiał porzucić ambicję napisania powieści.

Pewnego rodzaju przedłużeniem, ale i uzupełnieniem, „Dziennika pisanego nocą” są „Rozmowy w Dragonei” oraz „Rozmowy w Neapolu” – przedłużeniem w stronę autobiografizmu, uzupełnieniem o intymność wyznań i rozważań. Herlingowi-Grudzińskiemu przydarzyło się to, czego wielu wybitnych pisarzy nie doczekało: znalazł oto krytyka doskonale „kompatybilnego”, by użyć modnego ostatnio słowa, drugą postać procesu twórczego. Tak powstało dzieło podwójnego autorstwa, ale jednolite w swej wymowie i jasne w przesłaniu, dzieło pełne fascynujących refleksji i spostrzeżeń.

W dziele tym Herling odkrywa sam siebie i wyznaje rzeczy dotąd przemilczane. Raz jeszcze na marginesie drobiazgowych analiz swych utworów, w licznych dygresjach mówi o swym rozczarowaniu do twórców i kontynuatorów „Solidarności”, która - kiedy piszę te słowa -przygotowuje się do obchodów swojego Dwudziestolecia w atmosferze politycznych swarów i towarzyskich skandali, o rozczarowaniu do polskiego Kościoła katolickiego, pod pewnymi względami nawet do Papieża, za Jego zbyt doktrynalne stanowisko w sprawach moralno-obyczajowych, wreszcie - o rozczarowaniu do współczesnej polskiej literatury. Ale wraca także pamięcią do swej osobistej tragedii - samobójstwa pierwszej żony, Krystyny. Odczuwa ogromną satysfakcję z możliwości powrotu do swej twórczości, odnajdując w niej sprawy, które rozwijał często tylko intuicyjnie lub wręcz instynktownie, czy też wcześniej ich nie dostrzegał, ale i rozdrapuje rany ledwo zabliźnione.


POD WULKANEM

„Boskie jest w nas tylko to: Siła Nadziei, którą wyraża - a może tym gwałtowniej - siła rozpaczy. Pisząc o niezniszczalnym twardym jądrze w człowieku, Kafka miał na myśli Nadzieję, choć brakowało mu odwagi, by nazwać ją po imieniu. „Nie można żyć bez nadziei” wołał Dostojewski; i to jest nasza boska wieczność”. (G. Herling-Grudziński „Gruzy”)

Autor wielu znakomitych opowiadań sam, w miarę toczonych z Boleckim rozmów, staje głównym bohaterem swojego opus magnum: zamknięty w swej neapolitańskiej samotni, przeżywający osobiste dramaty i cierpiący niczym trędowaty z Aosty z powodu ostrości widzenia świata, w którym przyszło mu żyć. Broni więc prawa człowieka do wolności i życia w zgodzie z naturą, a jednocześnie - co trafnie zauważył kiedyś Tomasz Burek - mieszkając pod wulkanem zdaje sobie doskonale sprawę z kruchości ludzkiego istnienia.

„...Bliska mi jest myśl, że wchodzimy w koleiny życia innych ludzi. Dlatego tak bardzo mi odpowiada teoria Konstantego Jeleńskiego, że istnieje jak gdyby deseń ludzkich losów, który się powtarza. W tym całym dramacie opisanym w „Pieta dell’ Isola” jak gdyby odtwarzają się pewne stare wątki z udziałem innych osób. Historia odżywa w innej nieco postaci. Ludzie wchodzą w koleiny swoich poprzedników”.

Tylko w ten sposób zdołamy przezwyciężyć śmierć - dzięki wierze w ciągłość dziejów. Pojedyncze istnienia ludzkie mogą w oka mgnieniu zostać starte na proch, nikt jednak nie odbierze nam poczucia wspólnoty z ludzkością - w perspektywie teraźniejszości, przeszłości, ale także przyszłości. Herling nieraz dawał wyraz nadziei, jaką wiąże z młodym pokoleniem, nie obciążonym bagażem wojennych przeżyć i peerelowską mentalnością.

Ale czy utwory Herlinga-Grudzińskiego potrafią jeszcze przemawiać do młodych pokoleń, czy ich niewątpliwa „staroświeckość” nie zostanie potraktowana jako relikt przeszłości godny szacunku, ale nie budzący żywszych emocji?

Myślę, że właśnie w dobie życia przyspieszonego, w dobie dominacji techniki i konsumpcji, rozchwiania humanistycznych wartości - pisarstwo autora „Schroniska lunatycznego” może okazać się sprawą bardzo poważną.

Nerwowemu, płytkiemu rytmowi życia w cywilizacji technicznej, niekontrolowanemu pędowi świata współczesnego ku „bezbożności” przeciwstawia Herling-Grudziński Pielgrzyma Świętokrzyskiego, o którym legenda ludowa głosi, że co roku posuwa się o ziarnko piasku na szczyt Świętego Krzyża, a gdy tam już dojdzie, nastąpi koniec świata. Legenda ta powinna więc stać się dla nas, i naszych potomnych, przestrogą: nie poruszajmy się zbyt szybko, zwolnijmy rytm życia, poświęćmy czas na refleksję o sobie samych i świecie wokół nas, za nami i przed nami. NIE SPIESZMY SIĘ DO KOŃCA ŚWIATA.

 

 

FOKK PZU

 

dekada literacka
prenumerata
sprzedaz_wysylkowa
numery_archiwalne
napisz do nas