poezja proza esej rozmowy recenzje felietony
 
filozofia
teoria literatury
socjologia
psychologia
antropologia
poczta literacka
sztuka
muzyka
teatr
film
wydarzenia
okno na świat
polska z zewnatrz
ksiazki_nadeslane
Henryk Markiewicz
Laudacja Teresy Walas
Rzadko kiedy pojawia się talent literaturoznawczy tak wielostronny pod względem zainteresowań, umiejętności i form wypowiedzi jak Teresa Walas. Dzisiejsza laureatka z całkowitą swobodą porusza się zarówno po terenach teorii literatury i historii literatury polskiej, jak krytyki literackiej, eseju i felietonu. Wrażliwa i spostrzegawcza interpretatorka tekstów – posiada zarazem zmysł syntezy tak w płaszczyźnie historycznej jak i teoretycznej. Precyzję i dyscyplinę myślową łączy z pomysłowością i energią stylistyczną. Określenie „elegancja dowodu” używane przez matematyków – można by i tu zastosować. Profesor Walas należy do tych nielicznych autorów w naszej dziedzinie, których prace czyta się nie tylko z pożytkiem, ale i z przyjemnością.

W jej dorobku mieści się pierwsza i znakomita monografia dekadentyzmu polskiego, studia o dynamice rozwojowej Młodej Polski i całej literatury XX wieku, rozprawy, szkice i recenzje o wielu pisarzach i dziełach tej epoki – od Pałuby do Miazgi, a trzeba tu wymienić także Trędowatą, którą profesor Walas chyba jako pierwsza wzięła na warsztat naukowy. Do dziedziny teorii należała książka Czy jest możliwa inna historia literatury? Praca ta antycypowała przybierające na sile tendencje ku antropologicznej reorientacji badań literackich i zachowuje nadal inspirujące wartości.

Wskazywała ona jak rozumieć przeszłość kultury. Książka dziś nagrodzona nosi tytuł Zrozumieć swój czas. Kultura polska po komunizmie – jak widać, stanowi pewną niespodziankę w dorobku autorki - i penetruje szeroką domenę współczesnej rzeczywistości humanistycznej. Trzon jej to studium Między kulturą socjalistyczną a postmodernizmem; omówione tu zostały założenia i realizacje głównych programów kulturalnych od czasów socrealizmu po dzień dzisiejszy. Uzupełnieniem są dwa eseje krótsze: Zmierzch paradygmatu – i co dalej? (mowa o paradygmacie romantycznym i jego alternatywach) oraz Zawiązany język czyli o milknięciu intelektualistów.

Problematyka to więc pierwszorzędnego znaczenia. Autorka wykazała i na tym nowym dla siebie terenie umiejętność budowania syntezy z równoczesnym respektowaniem całego skomplikowania konkretów. Dostrzega i celnie nazywa wielowymiarowość, wewnętrzne zróżnicowanie i diachroniczną zmienność, wielofunkcyjność i ambiwalencję omawianych zjawisk. Nie omija prawd niepopularnych, nie popada w ideologiczne zacietrzewienie, mówi o dramatyzmie polskiej współczesności kulturalnej z powagą i troską.

Warto przypomnieć, że zalążek tej książki – artykuł Kultura polska po komunizmie, publikowany w „Dekadzie Literackiej” w roku 1996 spotkało nie byle jakie wyróżnienie: zauważył go Jerzy Giedroyc i przedrukował w swej „Kulturze”. Sama zaś książka wywołała szeroki i aprobatywny rezonans w wielu dyskusjach prasowych i radiowych. Była też nominowana do nagrody im. Jana Długosza za książkę humanistyczną roku 2003.

Nie łatwo bez uproszczeń omówić tę pracę myślowo obfitą i pożywną, równie bogatą w uogólnienia, co dbałą o rozróżnienia i zastrzeżenia. Tytułem przykładu można wymienić uwagi o wewnętrznych sprzecznościach polityki kulturalnej PRL, która równocześnie poddawała kontroli sztukę i musiała ograniczać siłę własnego na nią nacisku, która tłumiła swobodę twórczą, ale chroniła poniekąd kulturę wysoką przed destruktywnym oddziaływaniem kultury masowej. Zwracając uwagę na poniechanie pełnego przeżycia i ekspresji żałoby po narodowych stratach i klęskach – trafnie analizuje profesor Walas różne mechanizmy zastępcze w tej sytuacji uruchomione: bezkrytyczne restytuowanie tradycji międzywojennych lub przeciwnie – mit przełomu pokoleniowego, radykalne odcięcie się od dziedzictwa PRL lub przeciwnie – jego sentymentalną mitologizację. Przekonywająco wyjaśnia, jak wymogi neoliberalnej poprawności i dewaluacja dawnych haseł społecznikowskich z jednej strony, a ideologizacja mowy patriotycznej z drugiej – obezwładniają dzisiejszy dyskurs obywatelski intelektualistów. Wiele nowego powiedziała też o przemianach i zróżnicowaniu paradygmatu romantycznego, prześledziła jego stopniową erozję, wyprzedzającą transformację 1989 roku, i scharakteryzowała różne formy jego dzisiejszej obecności.

Książka Teresy Walas ma charakter interdyscyplinarny i zarazem interdyskursywny: mieści się na pograniczu socjologii kultury, historii mentalności i historii idei, także – na pograniczu dyskursu naukowego i dyskursu eseistycznego. Tą rozległością horyzontów, zaangażowaniem we współczesność, przenikliwością konkretnych obserwacji i śmiałym myśleniem syntetyzującym, wreszcie – własną sygnaturą stylistyczną – książka profesor Walas – mimo tematycznej odmienności, przypomina takie dzieła jak Życie na niby i Łowy na kryteria – i wpisuje się godnie w znakomite tradycje twórczości patrona tej nagrody, Kazimierza Wyki.

Henryk Markiewicz
Teoretyk i historyk literatury, ostatnio wydał, jako współautor, Skrzydlate słowa (2005).

Tekst był publikowany w 1 numerze "Dekady Literackiej" z 2005 roku.

 

 

FOKK PZU

 

dekada literacka
prenumerata
sprzedaz_wysylkowa
numery_archiwalne
napisz do nas